سبعين الف حجاب من نور و ظلمة لو كشفها لأحرقت سبحات وجهه ما انتهى اليه بصره من خلقه . » « 1 » تنبيه : ان اللذة هى ادراك و نيل لوصول ما هو عند المدرك كمال و خير من حيث هو كذلك ؛ و الالم ادراك و نيل لوصول ما هو عند المدرك آفة و شرّ . لذت يك نوع رسيدن و ادراك است كه از رسيدن به چيزى كه براى ادراك كننده كمال و خير است از آن جهت كه كمال و خير است حاصل مىگردد ؛ و الم يك نوع ادراك و رسيدن است كه از رسيدن به چيزى كه نسبت به مدرك زيان آور و شرّ است پيدا مىشود . شرح : اين قسمت ، بيان تعريف « لذّت » و « الم » است . مىخواهد بگويد كه لذت نوعى خاص از ادراك است ولى تنها ادراك نيست ، ادراكى است كه حتماً رسيدن به كمال و خير هم به او ضميمه شده باشد . اينجا احتياج به توضيحى است : علم بر دو قسم است : حضورى و حصولى . علم حضورى عبارت است از حضور خود معلوم در نزد عالم ؛ و علم حصولى عبارت است از حضور نقش و صورتى از معلوم در نزد عالم . مثلًا انسان علم به نفس خود دارد و همچنين به صور ذهنى خود نيز آگاه است . علم به اينها علم حضورى است زيرا نفس ، خود پيش خود حاضر است و همچنين صور ذهنيّه نيز خودشان پيش نفس حاضرند . پس علم نفس به خودش و به

--> ( 1 ) . اسفار ، چاپ حروفى ، ج 2 / ص 77 و 78 : [ آيا آثار و انوار او ( حق تعالى ) را در عالم ملك نمىبينى كه از مراتب روحانى و عقلى خود فرود آمده و در صورتهاى جزئى آشكار گرديده است و به زيبايى و لطافت و دلربايى و طنّازى موسوم است ؛ و حال آنكه اين انوار نازله در عالم ملك با ظلمت جسميت همنشين گشته و به سنگينى ماديت آغشته شده‌اند و پيش از آن در عين پاكيزگى و صفا و جداى از اين آلودگيها بوده‌اند . در عين حال چگونه عقول را مدهوش و بى خود ساخته و خردمندان و پيروان آنها را سرگردان و واله خود ساخته است ! و بنگر كه چگونه دوستداران و خواستاران خود را به فتنه‌ها و رنجها دچار مىسازد ؛ پس در اين صورت چه حكم مىكنى دربارهء جمال و زيبايى مطلق و ذاتى و نور خيره كنندهء الهى كه در نهايت عظمت و بزرگى مرتبه است . آن كمالى كه عقلها و قلبها را از پس هفتاد هزار حجاب نورانى و ظلمانى از خود بى خود و سرگردان مىكند آنچنانكه از رسول اكرم صلّى اللّه عليه و آله روايت شده است كه : « همانا خداوند داراى هفتاد هزار حجاب از نور و ظلمت است كه اگر آنها را كنار زند انوار روى او هر آفريده‌اى را كه آن را ببيند آتش خواهد زد » . ]